Nieuws en blogs

De journalist is zelf verantwoordelijk voor het filteren van nepnieuws

Afgelopen week was het wederom raak; een Nederlandse publicatie voelde zich gepiepeld door een instantie die ‘nepnieuws’ zou hebben verspreid. Het gevolg was een razende journalist, een teleurgesteld expert, maar bovenal een geslaagde PR-campagne. Eerder gaf mijn collega Serge al zijn visie op het spelen met fake news, maar de casus van afgelopen week vraagt om verdere toelichting.

De situatie

Twee weken geleden plaatste BN'er Nicolette van Dam een Instagram-filmpje waarin ze meldde dat een vriendin een wolf had gespot in de bossen in de Achterhoek. Voor de zekerheid zei ze erbij dat mensen op moeten passen in het bos. De hele streek was vervolgens in rep en roer en de regionale krant dook erop door een heuse wolvenkenner te interviewen. Later bleek echter dat het filmpje in scène was gezet door een partij die medicijnen voor ziekten ten gevolge van tekenbeten verkoopt, en de wolf een jakhals was (maar dat terzijde). De daadwerkelijke boodschap: “De teek is het gevaarlijkste dier in het bos”. Het gevolg; een bak stront voor Nicolette van Dam, niet in de laatste plaats door de journalist die in het ootje was genomen. Een ander gevolg: nog meer publiciteit voor de tekencampagne dan alleen onder de Instagram-volgers van Van Dam en dus succesvolle PR.

Slechte verliezers

Het sneue aan dit verhaal is dat Nicolette van Dam door de betreffende krant wordt weggezet als een leugenaar en verspreider van nepnieuws. De journalist in kwestie maakte het nogal bont door in het Adformatie-artikel het volgende te melden: “Als de farmaceutische industrie dit soort acties gaat gebruiken om aandacht te krijgen en een product te verkopen…Ik heb er geen woorden voor. Ik vind dit zo onbeschoft en maatschappelijk stompzinnig. Fake-nieuws is een van de grootste bedreigingen voor onze democratie, en dan doe je dit.” Om af te sluiten met: “Dat verhaal dat teken gevaarlijk zijn, sodemieter op, dat weten we wel. Dat vertellen we als krant al jaren met interviews met mensen die aan de ziekte van Lyme lijden. Dat nemen we heel serieus. We willen mensen ook graag informeren wat ze er tegen kunnen doen. Als een merk daar goede informatie over heeft en normaal met ons deelt, dan kunnen we daar over berichten. Maar kom niet aan met dit soort onzin.”

Het dieptepunt werd vervolgens bereikt door een poll van de krant, die overigens nog steeds open staat:

33 KuH Wolf.png

 

In haar woeste kruistocht naar eerherstel maakt de journalist echter een aantal denkfouten. De belangrijkste: als dit al ‘nepnieuws’ is, dan is Nicolette van Dam zeker niet de poortwachter die nepnieuws zou moeten weren, dat is de journalist zelf. Ten tweede, Nicolette van Dam plaatste het filmpje op haar eigen Instagram-kanaal. Het is niet zo dat ze direct naar de krant ging om actief het filmpje te promoten. Als er volgende week een BN’er in een Yeti-pak over de Veluwe rent, betekent dit niet automatisch dat de verschrikkelijke sneeuwman in zijn zomervakantie Nederland aandoet. Ten derde, Nicolette van Dam is door de krant helemaal niet gevraagd naar de echtheid van het filmpje. Althans, nergens wordt melding gemaakt van goede hoor en wederhoor door de krant.

Laat journalistieke waarden niet varen voor een scoop

En daar zit de crux van het verhaal. In hun angst om irrelevant te worden ten opzichte van snellere media, lijken met name internetredacties van kranten ervoor te kiezen om razendsnel het nieuws te plaatsen dat ze binnenkrijgen. Het nieuws wordt steeds vluchtiger en krijgt steeds meer de nadruk op infotainment. Deze aanpak zorgt er echter voor dat journalistieke waarden als ‘hoor en wederhoor’ en ‘een kritische blik’ als eerste in het geding komen.

Een kritischere houding in dit specifieke geval had wellicht geleid tot de volgende overwegingen: Hoe komt het dat de Amsterdamse Nicolette een filmpje heeft van de Ruurlose bossen? Heeft ze daadwerkelijk een vriendin aan de andere kant van het land? En wat is de kans dat die vriendin toevallig in het bos is om de derde wolf in 2,5 (!) jaar tijd te spotten en dan ook nog te filmen? En wat toevallig dat dat bij daglicht is, terwijl het schemerdieren zijn. Tuurlijk, dit zou allemaal het geval kunnen zijn, maar het schreeuwt toch om enig onderzoek.

In plaats van te bellen met Nicolette van Dam en te vragen naar het echtheid van het filmpje, werd ervoor gekozen om het onderwerp te publiceren en aan te kleden met een interview met een expert. Als Nicolette van Dam op dat moment meermaals had gezegd dat het filmpje echt is, dan mag je je als journalist gepiepeld voelen, maar dat lijkt hier niet het geval. Saillant detail; de wolvenkenner had dit naar eigen zeggen wel bij Nicolette van Dam nagevraagd, die het werkelijke doel weigerde te onthullen. De vraag blijft echter of ze dit ook had gedaan als de journalist had gebeld. Anders gesteld, als ze de tijd die ze hebben gespendeerd aan boze stukjes over Nicolette hadden gestoken in research, dan was dit wellicht helemaal geen nieuws geweest.

Nepnieuws kan inderdaad een bedreiging zijn voor de democratie. Het is echter juist de schone taak van de journalistiek om als filter op te treden en te bepalen of datgene wat ze binnenkrijgen strookt met de werkelijkheid. Als organisaties willens en wetens ten onrechte bij hoog en bij laag volhouden dat ze de waarheid vertellen, dan mag je boos reageren. Het is niet gepast om een hetze te beginnen als een filmpje van een persoonlijk Instagram-kanaal wordt geplukt en als nieuws wordt gebracht. Sowieso is het maar de vraag of nepnieuws met als doel goede voorlichting over de ziekte van Lyme ten gevolge van tekenbeten een gevaar voor de mensheid is.

      Laat uw reactie achter